icon mail

header-lyts-klein-thialf.jpg

Deze pagina heeft op dt moment nog geen inhoud.

Geschiedenis van Kruiskerk en omgeving

 

Op de plaats van de huidige straat “Achter de Kerk” stroomde in de 16e eeuw de Cromme Dragte. Dit riviertje was de grens tussen de grietenijen Schoterland en Aengwirden. Na een bocht ter hoogte van het Posthuis stroomde het verder naar het noorden en vormde hier de grens tussen de grietenijen Haskerland (Herenwal) en Aengwirden (Fok).

In 1551 werd door de drie “heeren”, Van Dekema, Van Cuyck en Foeyts , de Schoterlandse Veencompagnie opgericht, met als doel de aankoop en exploitatie van venen in Zuidoost Friesland. Deze DCF-Veencompagnie gaf opdracht het riviertje te veranderen in een kanaal: de Heerensloot. Hierop aansluitend begon men daarna rond 1560 met het graven van de Schoterlandse Compagnonsvaart, geheel op het grondgebied van de grietenij Schoterland. Via deze waterwegen werden tot in de 20e eeuw duizenden scheepsvrachten turf vervoerd: brandstof voor de Hollandse steden. De turfwinning zorgde voor de groei van de veenkolonie Heerenveen, bijgenaamd “het Friese Haagje”op het grondgebied van drie grietenijen, later gemeenten.

Pas in 1934 ontstond de nieuwe gemeente Heerenveen. Een conflict tussen Amelius van Oenema en Johannes Crack, respectievelijk grietman van Schoterland en grietman van Aengwirden, leidde in 1637 tot de bouw van de Nederlands Hervormde Kruiskerk van Schoterland op deze plek, pal tegen de grens met Aengwirden. Amelius van Oenema betaalde de bouw uit eigen middelen. De grond werd geschonken door de Commanderije (klooster) van de Duitse Orde in Oudeschoot.

De kerk werd destijds aan de noordkant omringd door een kerkmuur. De muur eindigde op ongeveer de plek waar de grens van de drie grietenijen Schoterland, Haskerland en Aengwirden samenkwamen. Op het eindpunt aan het water werd, verstevigd met steunberen, op de muur een natuurstenen leeuw met een schild geplaatst. Op dit schild stond zeer waarschijnlijk het familiewapen van de grietman de Blocq van Scheltinga. Deze leeuw is teruggevonden en te bezichtigen in het museum Heerenveen.

Als verwijzing naar deze leeuw is in 2018 een monument met een replica geplaatst in het water, mogelijk gemaakt door de bedrijven op dit bord vermeld. In 1859 werd de kerk ingrijpend verbouwd: de centrale koepeltoren werd vervangen door een hoge spitse toren aan de westzijde en door uitbreiding verdween de kruisvorm. In 1964 werd eerst de toren gesloopt en vervolgens in 1969 het gehele kerkgebouw. Het puin dat hier bij vrijkwam is naar de Le Roy tuin in Heerenveen gebracht en in de loop der jaren helemaal door de natuur overgroeid. Veertien grote natuurstenen uit het gangpad van de kerk zijn nog duidelijk zichtbaar in de tuin.

De in 2009 nieuw gemetselde “kerkmuur” is opgetrokken op de nog aanwezige fundamenten van de Kruiskerk van 1637. Tot 1850 werden in en rondom deze kerk veel Schoterlandse burgers van Heerenveen begraven. Op de grafzerken, die geplaatst zijn binnen de contouren van de voormalige Kruiskerk, zijn de namen te vinden van welgestelde burgers, die hebben bijgedragen aan welvaart en groei van Heerenveen, zoals de Blocq van Scheltinga, Hiddinga, Bienema, Dryfhout. Oók zijn alle namen gegraveerd in de hardstenen rand van de kruisvorm. De oudste aanwezige grafzerk herinnert aan de eerste predikant van deze kerk: ds. Johannes Biltius 1638 † Dit monument van “kerkmuur”en grafzerken markeert de plaats, waar gedurende ruim drie eeuwen de grootste protestantse kerk van Heerenveen stond.

Bron: Collectie Museum Heerenveen
Bakkerij 1833Bakkerij Lenes – 1833
Sijbe Nannes en Aef Berntsdochter kopen in 1612 het meest zuidelijk gelegen huis aan de westkant van de ‘straete’ (Vleesmarkt) en vestigen er een bakkerij. In de loop der jaren herbergt het pand diverse bedrijven, waaronder de lommerd van Braaksma.
In 1833 wordt het pand bij de brug opnieuw een bakkerij, als Piebe Durks Sjollema vergunning wordt verleend om in het huis van zijn schoonvader Anne Braaksma een nieuwe bakoven te plaatsen.
De stijl waarin de bakkerij is opgetrokken behoort tot de overgangsarchitectuur. Deze bouwstijl is vooral in zwang rond de periode 1880-1900 en is terug te vinden in de kenmerkende dakkapel met trapgevel aan de afgeknotte zuidwestelijke gevel, evenals aan de tot de zolderverdieping opgetrokken bijzonder gevormde kapel met schoorsteen.
Van 1954 tot eind jaren zestig is er een Co-op kruidenierswinkel annex bakkerij gevestigd.
De laatste beheerder is P. Kuipers. Hierna vestigt bakker Jelle Wijnja zich in het pand en brengt de zaak weer tot volle (bakkers)bloei.
Na Jelle Wijnja zwaait sinds 2002 Piet Lenes de scepter in de bakkerij.

Bron: Collectie Museum Heerenveen
Van Helomahuis 1721 Helomahuis 1721
Het pand Van Harenspad nummer 50, het Helomahuis, is vermoedelijk de locatie waar Pieter van Dekama, een van de drie Heeren van het Veen, rond 1560 zijn woonhuis bouwde.
Zeker is dat in 1612 Brecht Claesdochter, weduwe van Tjaerdt Gaeles - stamvader van de familie van Heloma -,  eigenaresse is van dit terrein het terrein.
In de loop der jaren heeft het huis veel belangrijke en voorname bewoners gekend, onder wie Jonkheer M.C. van Scheltinga, rechter Lollius Adema, leerlooier en burgemeester Lambertus Feits en koopman/handelaar in vetwaren, suikerwerken en koloniale waren Theodorus Leenes.
In 1975 kwam het Van Helomahuis in gemeentelijk bezit en in 1982 werd het gebouw de eerste vestiging van het Museum Willem van Haren, waarvan het nu nog deel uitmaakt. Het pand is toen door de Heerenveense firma Smits helemaal gestript en opnieuw opgebouwd.

Bron: Collectie Museum Heerenveen
Paul Kruger Paul Kruger
In 1900 koopt sigarenhandelaar en horlogemaker Auke Willems Zanstra de blikslagerij annex koffieschenkerij van de weduwe Reitsma. Zanstra geeft opdracht tot de bouw van een café.
Op 13 januari 1901 wordt café-restaurant Paul Kruger op de hoek van de Oude Koemarkt en de Paul Krugerkade (voorheen: Achterom) geopend.
Het café krijgt de naam Paul Kruger naar de in die tijd populaire leider in de Zuidafrikaanse Boerenoorlog.
De wandschilderingen met taferelen uit de Boerenoorlog zijn gemaakt door de Heerenveense amateurkunstschilder Klaas Krikke.
In de Tweede Wereldoorlog zijn de schilderingen door de Duitsers vernield. Tijdens een grondige verbouwing van het pand in 1996 zijn deze gedeeltelijk gerestaureerd. Met de renovatie heeft ‘Paul Kruger’ haar grandeur van weleer terug.